مولانا در دفتر پنجم مثنوی در باره ی ارتباط شگفت انگیز روح آدمی با بدن سخن می گوید. روح انسان با تمام عظمت و قدرتهای خارق العاده ای که در خود نهان دارد چگونه در بدنی خاکی و زمینی ماواء گزیده و ساکن می شود؟ آیا انسان به روح خویش قائم است یا به بدنش؟! برای شناخت یک انسان ما باید روح او را بشناسیم یا به شناخت بدن و جسم خاکی او توجه کنیم؟! جواب مثبت به هر کدام از این سوالات، مسائل دیگری را مطرح می کند که باید به آن پاسخ گفت. برای روشن تر شدن سوال، مولانا داستانی را نقل می کند.

کدخدایی زنی شکمو داشت که هر چه در خانه بود می خورد و انکار می کرد! کدخدا از این ماجرا بسیار عصبانی بود. روزی نیم من گوشت از بازار خرید تا از مهمان پذیرایی کند. زن با ولع گوشت را کباب کرده و نوش جان نمود. چون کدخدا با مهمان به خانه آمد خبری از گوشت نیافت. کدخدا به زن گفت:« گوشت را بیاور که برای مهمان غذایی آماده کنیم.» زن گفت:« گوشت را گربه خورده است و باید گوشت دیگری بخری.» کدخدا عصبانی شده و گفت:« ترازو را حاضر کنید تا گربه را وزن کنم!» ترازو آوردند و گربه را وزن نمود و دیدند که وزن آن، نیم من است. کدخدا رو به زن نموده و گفت: « ای زن! من نیم من گوشت آوردم و اکنون این گربه هم نیم من است. اگر این گربه است پس نیم من گوشت کو؟! اگر این نیم من گوشت است پس گربه کو؟!»

بود مردى كدخدا او را زنى
سخت طناز و پليد و ره زنى‏
هر چه آوردى تلف كرديش زن
مرد مضطر بود اندر تن زدن‏
بهر مهمان گوشت آورد آن معيل
سوى خانه با دو صد جهد طويل‏
زن بخوردش با كباب و با شراب
مرد آمد گفت دفع ناصواب‏
مرد گفتش گوشت كو مهمان رسيد
پيش مهمان لوت مى‏بايد كشيد
گفت زن اين گربه خورد آن گوشت را
گوشت ديگر خر اگر باشد هلا
گفت اى ايبك ترازو را بيار
گربه را من بر كشم اندر عيار
بر كشيدش بود گربه نيم من
پس بگفت آن مرد كاى محتال زن‏
گوشت نيم من بود افزون يك ستير
هست گربه نيم من هم اى ستير
اين اگر گربست پس آن گوشت كو
ور بود اين گوشت گربه كو بجو

مولانا با اشاره به این داستان می پرسد اگر انسان جسم است پس روح او چیست؟ و اگر انسان روح است پس بدن و جسم او چکاره است؟! سپس چنین تحلیل می کند که « روح بدون بدن کاری نمی تواند انجام بدهد و بدن نیز بدون روح، کالبدی بی جان است. جسم آشکار است و روح در آن پنهان شده است و این دو ضد در کنار هم و با هم به کار جهان مشغولند. این دو مانند آب و خاک هستند که بدون هم قادر نیستند سری را بشکنند ولی وقتی به هم در می آمیزند پاره آجریست که باعث شکستن سر می شود. روح و بدن نیز بدون یکدیگر قادر به انجام کاری نیستند ولی با هم مبدا پدید آمدن آثار شگرف در جهان می گردند.

بايزيد ار اين بود آن روح چيست
ور وى آن روح است اين تصوير كيست‏
حيرت اندر حيرت است اى يار من
اين نه كار تست و نه هم كار من‏
هر دو او باشد و ليك از ريع زرع
دانه باشد اصل و آن كه پره فرع‏
حكمت اين اضداد را با هم ببست
اى قصاب اين گردران با گردن است‏
روح بى‏قالب نداند كار كرد
قالبت بى‏جان فسرده بود و سرد
قالبت پيدا و آن جانت نهان
راست شد زين هر دو اسباب جهان‏
خاك را بر سر زنى سر نشكند
آب را بر سر زنى در نشكند
گر تو مى‏خواهى كه سر را بشكنى
آب را و خاك را بر هم زنى‏