مولانا در دفتر پنجم به سرّی از اسرار الهی اشاره می کند. آنان که در وادی عشق الهی افتاده اند نیک به این نکته آگاهند که خداوند لطفی دارد و قهری . لیکن نکته ی مهمتر اینست که خداوند تبارک و تعالی در لطف خویش، قهر خود را پنهان نموده و در قهر خویش، الطاف خویش را قرار داده و این شعبده ای عظیم است. آدمیان باید هشیار باشند که توجه به ظاهر، آنان را مفتون و گمراه نسازد. چه بسا لطفی که آدمی را به وادی آتش رهنمون کند و چه بسا قهری که آدمی را به وصال الهی برساند.

روزی درویشی از دوست خود سوال کرد که: «خداوند را چگونه دیدی؟!» درویش پاسخ داد: « خداوند بی چون است ولی برای تو مثالی می گویم تا از طریق آن خداوند را درک کنی. در سمت چپ خدواند آتشی عظیم افروخته است و در سمت راستش جوی لطیفی قرار دارد. آتش بس فروزان و پرسوز و جوی آّب، بسیار خوش و خرّم است. گروهی با دلهره و اضطراب به سمت آتش می روند و گروهی شاد و خندان به سمت آب روانه می شوند. بدان! که در این میانه شعبده ای در کار است. آنان که در آتش فرو می روند از آب سر بر آورده و آنان که در آب غوطه می خورند از آتش، سر بر می آورند. یعنی هر که به سمت راستِ آبگینه رود از سمت چپ آتشین بیرون می آید و هر که به سمت چپِ آتشگون فرو رود از سمت راست، شاد و خوش بیرون خواهد آمد.

گفت درويشى به درويشى كه تو
چون بديدى حضرت حق را بگو
گفت بى‏چون ديدم اما بهر قال
باز گويم مختصر آن را مثال‏
ديدمش سوى چپ او آذرى
سوى دست راست جوى كوثرى‏
سوى چپش بس جهان سوز آتشى
سوى دست راستش جوى خوشى‏
سوى آن آتش گروهى برده دست
بهر آن كوثر گروهى شاد و مست‏
ليك لعب باژگونه بود سخت
پيش پاى هر شقى و نيك بخت‏
هر كه در آتش همى‏رفت و شرر
از ميان آب بر مى‏كرد سر
هر كه سوى آب مى‏رفت از ميان
او در آتش يافت مى‏شد در زمان‏
هر كه سوى راست شد و آب زلال
سر ز آتش بر زد از سوى شمال‏
و انكه شد سوى شمال آتشين
سر برون مى‏كرد از سوى يمين‏

بدان! کمتر کسی به این راز آگاه است و به همین خاطر آنانی که به سمت آتش می روند اندکند. آنانی که بخت و اقبال با آنان همراه است توفیق این را پیدا می کنند که رفتن به سوی آب را رها کنند و آتش را انتخاب نمایند. مردم چون نقد را می خواهند در نتیجه از این شعبده ی الهی، فریب می خورند و دسته دسته به سوی آب روانه می شوند و از آتش فرار می کنند، لاجرم از آتش خارج مي شوند.

كم كسى بر سر اين مضمر زدى
لاجرم كم كس در آن آتش شدى‏
جز كسى كه بر سرش اقبال ريخت
كاو رها كرد آب و در آتش گريخت‏
كرده ذوق نقد را معبود خلق
لاجرم زين لعب مغبون بود خلق‏
جوق جوق وصف صف از حرص و شتاب
محترز ز آتش گريزان سوى آب‏
لاجرم ز آتش بر آوردند سر
اعتبار الاعتبار اى بى‏خبر

در این میانه آتش فرياد بر می آورد:« ای فریب خورده گان! من آتش نیستم بلکه من آب هستم ، فریب نخورید که این شعبده است. از من نترسید و در من داخل شوید که از آب سر بر خواهید آورد.» همانطور که حضرت ابراهیم علیه السلام در داخل آتش شد و آتش بر او باغی خوش و خرم گردید، بدانید که آتش، آب شماست اگر شما عاشقی را طلب می کنید.

بانگ مى‏زد آتش اى گيجان گول
من نى‏ام آتش منم چشمه‏ى قبول‏
چشم بندى كرده‏اند اى بى‏نظر
در من آى و هيچ مگريز از شرر
اى خليل اينجا شرار و دود نيست
جز كه سحر و خدعه نمرود نيست‏
چون خليل حق اگر فرزانه‏اى
آتش آب تست و تو پروانه‏اى‏